|

Сахми дигар маорифпаварон дар перафти фарханги тоҷик

Тартибдиханда: admin

Дохил кард: Ахмедов Бахром

Санаи дохилгардида: 2016-05-05

Савдо аз банди тақлиду пайравии назми гузаштагон берун рафта, ба муқобили мавзўи диниву тасаввуфии адабиёти замонаш, ба муқобили ҷаҳолат ва таассуботи динӣ дар лирикааш оҳанги некбинона ва хушнудонае дохил намуд. Ин оҳанг дар лирикаи Савдо дар образи ринди бебоке таҷассум ёфт. Савдо дар ғазал ишқи ҳақиқии инсониро, ишқеро, ки ба касс роҳату қувати рўҳӣ мебахшад, тараннум мекард.
Қорӣ Раҳматуллоҳи Возеҳ бо вуҷуди душвории зиндагӣ ва ноҳамвории шароити рўзгораш пайваста дар фаъолияти илмиву эҷодӣ буд, ки мутаасифона, имрўз на ҳамаи онҳо ба мо расидааст. Ў соли 1886 ба сафари ҳаҷ мебарояд ва ба ин баҳона бо бисёр мамлакату кишварҳои пешқадам, бо бисёр олиму фозилони ҳориҷӣ шинос мешавад. Сафари ў аз шаҳри Буҳоро сар шуда, тавассути Туркистон, Кавказ, Истамбул то Арабистони Саудӣ ва дар бозгашт бо тавассути Ироқу Эрон баъди як сол ба ватани хеш Буҳоро баргашт. Баъди баргаштан ў ҳотираҳои роҳ ва мулоқотҳояшро бо олиму фозилон ва мардуми шаҳрҳои дидагиаш дар шакли китоб бо номи «Савонеҳ-ул-масолик ва фаросих-улмамолик» («Воқеаҳои роҳҳо ва масофаҳои бийни кишварҳо») таълиф намуда, онро ба амир Абдулаҳад мебахшад. Номи дигари ин китобро «Огаҳиҳои ғариб аз аҷоиботи сафар» мегузорад. Возеҳ дар ин китоб нафақат сафари ҳаҷ ва шаҳрҳои муқаддаси Маккаву Мадинаро тасвир мекунад, балки аз бисёр воқеа ва шароити мамлакатҳои тараққикардаи Аврупою Осиё барои ҳамдиёронаш хабарҳои тозаву навин ва иборатбахш нақл мекунад ва ба ин восита вай мисли Аҳмади Дониш дидаи биниши аҳолии дар ғафлату ҷаҳолати асримиёнагӣ мондаро ба ҷаҳони фаррох мекушояд. Ғайр аз ин яке аз асарҳо ў «Тўҳфаи амонӣ»- ном дошта, бевосита ба илми тиб бахшида шудааст.
Шамсиддин Махдуми Шоҳин соли 1859 дар Буҳоро таваллуд шудааст. Падари ў Мулло Амон аслан аз Кўлоб буда барои аз бар намудани илму дониш ба Самарқанд ва сипас ба Буҳоро меояд. Шоҳин ҳарчанд умри кўтоҳ ва пур мусибату таҳлука дида бошад ҳам, аммо мероси хеле бой ва гаронбаҳое аз худ боқӣ гузошт. Ин мерос аз девони ғазалиёт, маснавии «Лайли ва Маҷнун», маснавии нотамоми «Тўҳфаи дўстон», рисолаи «Бадоеъ-ус-саноеъ» иборат аст.
Шоҳин дар рисолаи «Бадоеъ-ус-саноеъ»-и худ иллату нуқсонҳои аоратро ниҳоят нозуксанҷона ва бо нафрату ғазаби пуршўр нишон додаст. Ин ҳамон хулосаҳоест, ки Дониш дар «Рисолаи таърихӣ» пас аз таҳлили таърихию иҷтимоии аморат далерона ва ошкоро гуфта буд. Ҳамон ҳақиқати таърихӣ ва конкретӣ суханони Донишро Шоҳин дар «Бадоеъ-ус-саноеъ» бо образҳои бадеӣ такрор ва тасдиқ намудааст. Бинобар ин маснавии «Туҳфаи дўстон» ва рисолаи «Бадоеъ-ус-саноеъ» аз асарҳои беҳтарини адабиёти маорифпарварии нимаи дуюми асри 19 ба шумор мераванд. Исо Маҳмуди Буҳороӣ, Ҳайрати Буҳороӣ ва дигарон барин рўшанфикрони забардасти охири 19 буданд, вале аз ҷиҳати ақидаву мафкура ба дараҷаи мутафаккири бузург Аҳмади Дониш расида натафонистанд.
Бо баробари ба Руссия ҳамроҳ шудани Осиёи Марказӣ дар он корҳонаҳои бузурги саноатию истеҳсолӣ таъсис дода шуда робитаи тиҷоратию фарҳангии мардуми маҳаллӣ бо мардуми русҳо пайдо шуданд. Дар байни онҳо роҳҳои оҳан сохта шуд, ки он ба зиёдшавии рафту омади мардуми тоҷику рус оварда расонид. Ин робита ба адабиёти маорифпарварони нимаи дуюми асри 19 ва ибтидои асри 19 хеле таъсир расонидааст.
Намояндагони пешқадами ин гунна адабиёт дар вилояти Фарғонаи кишвари Туркистон Муқимӣ, Амбаротун, Фурқат, Ҳамза ва Дилшодӣ буданд, ки ба фарҳангу тамаддуни баланди мардуми рус ҳусни таваҷҷўҳ дошта, дўстию рафоқати мардуми рус ва халқҳои Осиёи Марказиро дар маҳсули эҷодиёту ҳунари худ доимо тарғибу ташфиқ мекарданд. Эҷодиёти онҳо баъди инқилоби маданӣ хеле ривоҷу равнақ ёфтааст. Шиносоӣ бо эҷодиёти рўшанфикрони рус ба эҷодиёти баъзе аз озодандешону рўшанфикрон чун Ҳайрат, Саҳбо, Асирӣ ва Айнӣ таъсири бузург расонид.
Ҳайрат шоири боистеъдод ва ғазалсарои забардасти мардуми форсзабон буда, дар назм роҳҳои нав меҷуст. Ў шеърҳое, низ дорад, ки дар онҳо мардумро ба маърифатнокӣ даъват намуда, дар роҳи беҳбудии мадум ҷаҳд карданро сифати олии инсон мешуморад. Яке аз ҳамзамону ҳамфикри Ҳайрат Тошхўҷаи Асирӣ мебошад. Ў шоири инсондўст буд ва мегуфт, ки «вазифаи адабиёт тавсифи ақлу дониш аст». Асирӣ мисли маорифпарварони ғарб ақидае дошт, к ибо роҳи маърифатнокӣ мардумро аз ҷаҳолат ва таасуби динӣ раҳо додан мумкин аст. Вай боварии комил дошт, ки мактабҳои дунявӣ, илму маърифат мардумро хушбахт карда метавонад.

Дидан карданд: 1790

Мавзӯъҳои монанд:

ДОВТАЛАБ КАИ ВА ЧЙ ТАВР БОЯД АЗ ҚАЙД ГУЗАРАД?

ДӮЗАНДАГӢ (Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ)

АДРАСБОФӢ (Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ)

ЗАРДӮЗӢ (Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ)

КУЛОЛӢ (Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ)

ЛИБОСҲОИ МИЛЛИИ ТОҶИКӢ (Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ)

КАМАРБАНД (Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ)

ЮНЕСКО ва тамаддуни Осиёи Марказӣ

Алочабофӣ ва таърихи мухтасари он

“Боғкўчӣ”, яъне чӣ?

Коментари дохил карданд:


Коментарии худро дохил кунед!

Суммаи ин ададҳоро нависед: